Si Qeveri pres që në vitin 2023 të fokusohemi në masat afatgjate për ndotjen e ajrit, para së gjithash në ndërtimin e gazsjellësit, sepse vetëm me gazifikimin sa më të shpejtë të vendit do të mund ta zgjidhim problemin përgjithmonë. Aktivitete shtesë do të jenë edhe subvencionet përmes Ministrisë së Ekonomisë në nxitjen e përdorimit të burimeve të rinovueshme të energjisë. Por, pres që këtë vit të fokusohemi më shumë në sektorin e transportit si burim i ndotjes, ka thënë në intervistën për MIA-n, ministri i Mjedisit Jetësor dhe Planifikimit Hapësinor, Naser Nuredini.
Duke folur për Raportin e Komisionit Evropian (KE) për vitin 2022 për vendin, Nuredini ka potencuar se do të vazhdojnë të punojnë me përkushtim në përmbushjen e politikave të parapara të kontributit ambicioz kombëtar drejt Marrëveshjes së Parisit, Raportin e tretë dyvjeçar për ndryshimet klimatike dhe Strategjinë afatgjate klimatike dhe Planin aksionar i cili parasheh tranzicionin nga qymyri drejt burimeve të pastra dhe të rinovueshme të energjisë, ndërtimin e një ekonomie prosperuese që ndjek shtigjet e zhvillimit të qëndrueshëm dhe rezistues ndaj klimës, përmirësimin e konkurrencës dhe promovimin e kohezionit social përmes aksionit për luftë kundër ndryshimeve klimatike dhe ndikimet e saj.
Çfarë sipas jush e shënoi vitin 2022 lidhur me masat e ndërmarra nga Ministria e Mjedisit Jetësor dhe Planifikimit Hapësinor në avancimin e kësaj sfere?
Gjatë vitit 2022, me gjithë sfidat e shumta, arritëm të zhvendosim gjërat në disa fusha të mjedisit jetësor. Nëse më pyesni se çfarë e shënon vitin 2022 në këtë sektor, sigurisht që do të përmendja pastrimin e deponisë në Ohis nga izomerët e lindanit si mbetje historike e rrezikshme që përbënte rrezik për shëndetin e njerëzve për dekada të tëra. Dy muaj më parë, Ministria e Mjedisit Jetësor dhe Planifikimit Hapësinor ndau rreth tre milionë denarë dhe investoi në hulumtime në lokacionin Pelenicë për të përcaktuar nëse dhe në çfarë mase janë të ndotura toka dhe ujërat nëntokësorë në atë lokacion, për çka kemi dijeni se aty janë depozituar mbetje historike nga Ohis, por edhe nga kapacitete të tjera industriale përreth dhe e njëjta është përdorur shpesh si vend pikniku në të kaluarën. Më pas do të përmendja ecurinë e projektit për ndërtimin e hidrocentralit të Çebrenit, që them se do të jetë aspekti kryesor për sigurimin e energjisë elektrike që i nevojitet këtij vendi. Pas 13 tentativave të pasuksesshme, më në fund arritëm të shpallnim tenderin dhe morëm një ofertë serioze për ndërtimin e hidrocentralit Çebren. Çebreni do të jetë një balancues bazë për sigurimin e energjisë elektrike nga burimet e veta të rinovueshme të energjisë. Në sektorin e natyrës, viti shënoi progres serioz në shpalljen dhe rishpalljen e zonave të mbrojtura dhe përqindja e zonave të mbrojtura u rrit në 13.9 për qind. Vazhdojmë me shpalljen dhe rishpalljen e Kanionit të Matkës, Jabllanicës, PK Mavrovë e të tjera dhe është arritur progres i dukshëm në vendosjen e menaxhimit të qëndrueshëm të zonave të mbrojtura. Dhe sigurisht i konsideroj të suksesshme negociatat për sigurimin e një investitori strategjik për zhvillimin e Qendrës së skijimit Kodra e Diellit ku në fund të vitit kishim një konferencë për shtyp, ku para publikut u prezantuan planet për realizimin e këtij projekti strategjik. Siç më pëlqen të them shpesh, qëllimi ynë nuk është t’i kthejmë vlerat natyrore në muze, por të mbrojmë bukuritë natyrore duke vendosur menaxhim të qëndrueshëm dhe zhvillim socio-ekonomik që do të ishte përfitues si për shtetin ashtu edhe për komunitetet lokale. Dhe sigurisht, më duhet të përmend edhe projektet për ndërtimin dhe rehabilitimin e infrastrukturës për furnizimin me ujë, grumbullimin dhe trajtimin e ujërave të zeza për të gjitha komunat në vend.
Organizatat joqeveritare konsiderojnë se buxheti për vitin 2023 është “dështues” për shkak të kërcënimeve ndaj mjedisit jetësor. A jeni të kënaqur me mjetet që janë ndarë? A do të përmbushin nevojat e juaja dhe qëllimet e përcaktuara?
Periudha e kaluar ishte përplot sfida, duke u përballur me dy kriza globale njëra pas tjetrës, së pari shëndeti, pastaj energjia dhe e gjithë kjo kërkonte shumë urtësi, durim dhe kreativitet nga ne si Qeveri për të qenë në gjendje të shpërndajmë me përgjegjësi dhe në mënyrë të duhur burimet financiare, të cilat do të justifikojnë besimin e qytetarëve dhe njëkohësisht do të mundësojmë zhvillimin ekonomik dhe sigurisht do të mbrojmë mjedisin jetësor. Mjetet për financim në mjedisin jetësor nuk mjaftojnë asnjëherë, aq më tepër që kemi edhe shumë pika të nxehta serioze të trashëguara, zgjidhja e të cilave kërkon burime të mëdha financiare. Jam i kënaqur që iu kemi qasur gjërave në mënyrë sistematike dhe po i vendosim ato në një bazë të shëndoshë që nga themeli. Që të kemi mundësi të përballemi me pikat e nxehta, ne kemi bërë ndryshime në Ligjin për mjedisin, ku është përcaktuar një metodologji sipas së cilës një problem i caktuar mund të shpallet si pikë e nxehtë dhe kjo nuk është bërë deri më tani. Me këtë ne kemi hapur rrugën për qasje te donatorët dhe gjetjen e burimeve financiare. Por kur flasim për mjetet që do të investohen në mjedisin jetësor në vitin 2023, dua të theksoj disa pika dhe të thyej disa paragjykime.
Së pari, gjatë gjithë vitit të kaluar, të vetëdijshëm se mjetet nga buxheti bazë janë të kufizuara, kemi punuar shumë për gjetjen e burimeve shtesë të financimit dhe lirisht mund të them se realizimi i projekteve më të mëdha të infrastrukturës kapitale, të cilat kërkojnë edhe fonde të mëdha financiare dhe që nuk mund t’i sigurojmë nga buxheti qendror ne i kemi siguruar përmes mjeteve të donatorëve dhe përmes linjave kreditore. Gjithashtu duhet të kemi parasysh se në programet e ministrive të tjera parashikohen mjete edhe për projekte që sigurojnë mbrojtjen e mjedisit jetësor.
Gjatë vitit të kaluar keni realizuar udhëtime dhe takime të shumta jashtë vendit. Cili është përfitimi i këtyre takimeve? Sa donacione janë derdhur në MMJPH falë atyre takimeve?
Po, është e vërtetë që vitin e kaluar kam pasur udhëtime të shumta, por në kuadër të çdo udhëtimi kam zhvilluar takime të shumta me përfaqësues të lartë të shteteve dhe organizatave ndërkombëtare për të prezantuar angazhimet e vendit ndaj mjedisit jetësor dhe për të siguruar mbështetjen e tyre financiare dhe ekspertëve. Në çdo rast, motoja ime është që për të marrë mbështetje dhe ndihmë, duhet ta kërkosh atë, dhe kjo do të thotë të përdorësh çdo mundësi të mundshme për lobim duke realizuar kontakte të drejtpërdrejta. Natyrisht, të gjithë jemi të vetëdijshëm se për të arritur standardet evropiane në mjedisin jetësor nuk mjafton të miratohen ligje të mira, por duhen edhe investime të mëdha për realizimin e një sërë projektesh të mëdha infrastrukturore, pa të cilat hyrja jonë në Evropë është e paimagjinueshme. Prandaj, siç e përmenda edhe më parë, ne kemi punuar shumë për të siguruar sa më shumë mjete përmes organizatave tona partnere dhe donatorë të cilat më tej rrjedhin në mënyrë indirekte te qytetarët përmes realizimit të projekteve të mëdha infrastrukturore. Rreth 126 milionë euro me kredi nga Banka Evropiane për Investime janë siguruar për ndërtimin e stacionit për pastrimin e ujërave të zeza në Qytetin e Shkupit. Gjithashtu, presim të marrim një grant nga WBIF (Korniza e Investimeve të Ballkanit Perëndimor) në vlerë prej 72 milionë euro i cili duhet të vendoset nëse do ta përdorim për uljen e kredisë apo rritjen e investimit. Mbi 110 milionë euro janë siguruar përmes programit IPA2 të cilat janë mjete donatore. Këtu më duhet të përmend edhe mbështetjen nga Banka Evropiane e Investimeve (BEI) me një kredi prej 50 milionë euro për komunat për ndërtimin e rrjeteve të ujësjellësit, bartjen dhe pastrimin e ujërave të zeza dhe 55 milionë euro shtesë nga Banka Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim (BERZH) për vendosjen e një sistemi rajonal të menaxhimit të mbeturinave. Në këtë mënyrë ne sigurojmë mjete për të gjitha komunat në vend. Një donacion me vlerë prej 9 milionë franga zvicerane është siguruar përmes Qeverisë zvicerane. Janë siguruar edhe 11 milionë franga zvicerane për zbatimin e një projekti për ujërat nëntokësore. Në fushën e mbrojtjes së natyrës kemi siguruar mjete edhe nga disa donatorë ndërkombëtarë si PONT, Fondi Global i Ruajtjes etj. Të gjitha këto janë mjete që përmes realizimit të projekteve do të dedikohen për qytetarët përmes përmirësimit të infrastrukturës dhe mbrojtjes së mjedisit jetësor.
Në buxhetin e vitit 2023 janë paraparë 352 milionë denarë për Programin e Investimeve në Mjedisin Jetësor, gjegjësisht mjete të projektuara për mbështetje të komunave. Një pjesë e tyre janë nga kompensimi për përdorimin e qeseve të biodegradueshme si dhe kompensimi për regjistrimin e automjeteve. Si do të shpenzohen më saktësisht ato mjete?
Ajo në të cilën është bërë përparim i madh është Programi i Investimeve në Mjedisin Jetësor për vitin 2023. Ky vit do të jetë i projektuar për të mbështetur komunat. Për vitin 2023 ka një rritje të dukshme të mjeteve për këtë program. Nga 98 milionë në vitin 2022 janë rritur në 352.000.000 denarë. Nga këto fonde, 120 milionë janë nga kompensimi i përdorimit të qeseve të biodegradueshme dhe pjesa tjetër nga kompensimi për regjistrimin e automjeteve.
Këto mjete para së gjithash janë të destinuara për të mbështetur komunat për përgatitjen e dokumentacionit të projektit dhe realizimin e projekteve kapitale infrastrukturore për furnizimin me ujë, bartjen dhe pastrimin e ujërave të zeza si dhe vendosjen e sistemeve për menaxhimin rajonal të mbeturinave dhe mbështetje për përzgjedhjen parësore të amvisërive.
Duke pasur parasysh se vitin e kaluar keni ndarë mjete për Programin e investimeve, si ato konkretisht janë ndarë nëpër komuna?
MMJPH nuk ka subvencione për inverterë, peletë dhe projekte të ngjashme. Mjete të tilla shpërndahen nga Ministria e Ekonomisë dhe komuna të caktuara. Megjithatë, nga Programi i Investimeve për vitin 2022, MMJPH ka ndihmuar financiarisht komunat në përgatitjen e dokumentacionit teknik për projektet e infrastrukturës, ndërtimin e rrjeteve të ujërave të zeza dhe impianteve të trajtimit të ujërave të zeza, si dhe planet e menaxhimit të cilësisë së ajrit në nivel lokal dhe regjistrat e ndotësve të ajrit (nga Programi për vitin 2021 dhe i përfunduar në vitin 2022, janë financuar gjashtë regjistra të ndotësve të ajrit dhe katër Plane dhe nga programi për vitin 2022 janë financuar edhe katër regjistra të ndotësve të ajrit në nivel lokal dhe gjashtë plane vendore). Me Ligjin për mjedisin jetësor të vitit 2021 obligimet e komunave janë rritur dhe ato janë të ngarkuara me hartimin e planeve për trajtimin e ndotjes së ajrit dhe masave sipas kushteve në komuna dhe zbatimin e tyre në rast të rritjes së ndotjes së ajrit. Programi gjithashtu mbështet projekte të shoqatave të qytetarëve si dhe punime kërkimore shkencore.
Komisioni Evropian në raportin e vitit të kaluar vlerësoi se Maqedonia e Veriut duhet të forcojë ambiciet në lidhje me tranzicionin e gjelbër, veçanërisht në kontekst të Agjendës së gjelbër për Ballkanin Perëndimor. Çfarë parashihet për vitin e ardhshëm si përgjigje e këtij rekomandimi?
Kriza ekonomike dhe energjetike me të cilën po përballet bota në fakt na ka mësuar se sa e fortë është nevoja që një vend të jetë i pavarur në mënyrë energjetike dhe ekonomikisht i qëndrueshëm, duke forcuar ambiciet tona drejt realizimit të tranzicionit të gjelbër të planifikuar si pjesë e Agjendës së gjelbër. Para së gjithash, ne si vend u angazhuam për një të ardhme të dekarbonizuar duke nënshkruar deklaratën nga Sofja për Agjendën e gjelbër për Ballkanin Perëndimor dhe jemi edhe nënshkrues të Marrëveshjes së Parisit. Në këtë kontekst, ne vazhdojmë të punojmë me përkushtim për përmbushjen e politikave të parashikuara rreth kontributit ambicioz kombëtar të Marrëveshjes së Parisit, Raportin e tretë dyvjeçar për Ndryshimet klimatike dhe Strategjinë afatgjate klimatike dhe Planin aksionar i cili parashikon një kalim nga qymyri në burime të pastra dhe të rinovueshme të energjisë, duke ndërtuar një ekonomi prosperuese që ndjek shtigje zhvillimi të qëndrueshme dhe rezistuese ndaj klimës, përmirëson konkurrencën dhe promovon kohezionin social përmes aksionit për të luftuar ndryshimet klimatike dhe ndikimet e saj.
Ne jemi të fokusuar në zgjerimin e burimeve tona të furnizimit dhe investimin në energjinë e rinovueshme. Këtu puna më e madhe do të jetë realizimi i projektit për ndërtimin e një prej hidrocentraleve më të mëdha në rajon – Çebren dhe krijojmë kushte që kompanitë private të investojnë në energjinë e gjelbër. Sipas Ligjit të ri të Ndryshimeve klimatike që pritet të miratohet së shpejti, ne kemi parashikuar vendosjen e një çmimi të karbonit, fillimisht si një zgjidhje kalimtare dhe më pas harmonizimin e tij me rregullat e Sistemit të tregtimit të emetimeve të BE-së (EU ETS) deri në vitin 2030. Me këtë synojmë të përshpejtojmë dekarbonizimin, por edhe të shmangim pagesën e taksës së karbonit të Bashkimit Evropian për importet të cilën blloku planifikon ta vendosë nga viti 2026. Në këtë kontekst do të harmonizohemi me vendet e Ballkanit Perëndimor.
Ne gjithashtu mbetemi të përkushtuar ndaj rritjes së qëndrueshme dhe zbutjes dhe rezistencës ndaj ndryshimeve klimatike, harmonizimit dhe zbatimit të Marrëveshjes së gjelbër evropiane si dhe bashkëpunimit rajonal në zbatimin e Deklaratës së Sofjes dhe Planit të saj aksionar. Ne nuk e nënvlerësojmë komponentin e përshtatjes as ndaj ndryshimeve klimatike, si një nga rajonet më të cenueshme. Prandaj, është e nevojshme përgatitja dhe zbatimi i strategjive të përshtatjes klimatike për të rritur rezistencën përmes investimeve për mbrojtjen e klimës dhe për të siguruar një integrim më të madh të përshtatjes ndaj ndryshimeve klimatike me reduktimin e rrezikut nga fatkeqësitë. Ne duhet të vazhdojmë punën tonë drejt arritjes së të gjitha këtyre qëllimeve kombëtare, rajonale dhe ndërkombëtare duke siguruar një mjedis të favorshëm dhe qeverisje të mirë.
Poashtu KE-ja vlerësoi se duhet të përshpejtohen përpjekjet për uljen e ndotjes së ajrit si një nga problemet kryesore në vend. Çfarë hapash konkret do të ndërmerrni gjatë këtij viti në mënyrë që sezonin e ardhshëm të ngrohjes të mos përballemi me atë që ballafaqohemi vazhdimisht?
Për sa i përket ndotjes së ajrit, duhet të vazhdojmë të punojmë së bashku në të gjitha nivelet në trajtimin e burimeve të ndotjes. Zgjidhja e këtij problemi, siç e kam theksuar vazhdimisht, kërkon një program dhe punë shumëvjeçare për përballje me burimet e ndotjes. Në atë pjesë është investuar nga buxhetet e pothuajse të gjitha ministrive, para së gjithash në ndryshimin e efikasitetit energjetik të objekteve në pronësi të ministrive dhe institucioneve të ndryshme, pastaj në zëvendësimin e metodës së ngrohjes me kontrolle më ekologjike, kontrolle më të forta në objektet industriale me Lejet e integruara A dhe B, ndryshimi i transportit publik dhe zgjidhjet më ekologjike të trafikut, etj. Si Qeveri pres që në vitin 2023 të fokusohemi në masa afatgjate, në radhë të parë në ndërtimin e gazsjellësit, sepse vetëm me gazifikimin sa më të shpejtë të vendit do të mund ta zgjidhim problemin përgjithmonë. Aktivitete shtesë do të jenë edhe subvencionet përmes Ministrisë së Ekonomisë për nxitjen e përdorimit të burimeve të rinovueshme të energjisë.
Por pres që këtë vit të fokusohemi më shumë në sektorin e transportit si burim ndotjeje. Do t’i propozoj qeverisë që të shqyrtojë mundësinë e ndalimit të importit të automjeteve nën standardin EURO 5, të përshpejtojë procedurën e miratimit të akteve nënligjore për etiketimin ekologjik të automjeteve, në mënyrë që ata që nuk plotësojnë standardet e nevojshme në kushtet e rritjes së ndotjes do të mund të përjashtohen nga trafiku, si dhe mundësia për të subvencionuar ose vendosur një normë tatimore preferenciale për automjetet elektrike, hibride dhe plug-in. Nga ana tjetër, në përputhje me ndryshimet në Ligjin për mjedisin jetësor në vitin 2021 dhe detyrimet e shtuara të komunave, do të punohet në ngritjen e kapaciteteve të vetëqeverisjes lokale, mbështetje për zhvillimin e Planeve për trajtimin e ndotjes së ajrit dhe aftësinë për të zbatuar masat e parapara. E kam përmendur tashmë se ne mbështesim financiarisht zhvillimin e 10 planeve për ndotësit e ajrit në nivel lokal. Dhe sigurisht, plani është që të zbatohet një fushatë për ndërgjegjësimin e publikut, sepse ne kemi nevojë për një ndërgjegjësim real për pjesën e secilit prej nesh në cilësinë e ajrit që thithim dhe një ndryshim në stilin e jetesës, që nënkupton një mjedis jetësor më të pastër dhe mbështetjen e një ekonomie të gjelbër të qëndrueshme.
Simona Mitrovska
